Po co wam to?
Zrozumienie historycznych form języka angielskiego nie tylko wzbogaci waszą wiedzę językową, ale także otworzy przed wami drzwi do literatury klasycznej, tekstów historycznych i kulturowego dziedzictwa anglojęzycznego świata. Dzięki tej wiedzy będziecie w stanie zrozumieć Szekspira w oryginale, odczytać stare dokumenty czy dostrzec ewolucję słów, które używamy na co dzień.
Jak to działa?
Język angielski przeszedł znaczącą ewolucję na przestrzeni wieków, którą można podzielić na kilka głównych etapów:
Stary angielski (Old English) – ok. 450-1100 n.e.
Znany również jako język anglosaksoński, był językiem germańskim z rozbudowaną gramatyką fleksyjną, podobną do współczesnego niemieckiego czy islandzkiego.
Przykład:
„Hwæt! We Gardena in geardagum, þeodcyninga, þrym gefrunon, hu ða æþelingas ellen fremedon.”
Tłumaczenie: „Słuchajcie! Słyszeliśmy o chwale królów Spear-Danów w dawnych czasach, jak książęta dokonywali czynów odwagi.”
Ten fragment z „Beowulfa” jest praktycznie nierozpoznawalny dla współczesnego użytkownika języka angielskiego.
Średnioangielski (Middle English) – ok. 1100-1500 n.e.
Po podboju normańskim w 1066 roku, angielski uległ znaczącym wpływom francuskim i łacińskim. Utracił większość fleksji i wzbogacił się o liczne zapożyczenia.
Przykład:
„Whan that Aprille with his shoures soote, The droghte of March hath perced to the roote…”
Tłumaczenie: „Gdy kwiecień ze swoimi słodkimi deszczami, przebił marcową suszę do korzenia…”
Ten początek „Opowieści Kanterberyjskich” Chaucera jest już częściowo zrozumiały dla współczesnego czytelnika.
Wczesny nowoangielski (Early Modern English) – ok. 1500-1700 n.e.
To język Szekspira i Biblii Króla Jakuba. Choć wciąż różny od współczesnego, jest już znacznie bardziej zrozumiały.
Przykład:
„To be, or not to be, that is the question: Whether ’tis nobler in the mind to suffer The slings and arrows of outrageous fortune…”
Tłumaczenie: „Być albo nie być, oto jest pytanie: Czy szlachetniej jest w umyśle znosić strzały i proce zawistnego losu…”
Współczesny angielski (Modern English) – od ok. 1700 n.e.
Podzielony na dwa okresy: wczesny (do ok. 1900) i późny (współczesny). W tym okresie zmianom ulegała głównie wymowa i słownictwo, podczas gdy gramatyka pozostała relatywnie stabilna.
Przykłady z życia:
Sytuacja: Wizyta w muzeum rękopisów
Przewodnik: „And here we have a letter written in 1545 by King Henry VIII. Note the use of 'thou’ instead of 'you’ and the ’-eth’ ending in verbs.”
(A tutaj mamy list napisany w 1545 roku przez króla Henryka VIII. Zwróćcie uwagę na użycie „thou” zamiast „you” oraz końcówkę „-eth” w czasownikach.)
Zwiedzający: „What does 'He goeth to London town’ mean?”
(Co znaczy „He goeth to London town”?)
Przewodnik: „That’s Early Modern English for 'He goes to London’. The ’-eth’ ending is the third person singular present tense marker.”
(To wczesnoangielskie wyrażenie oznaczające „On idzie do Londynu”. Końcówka „-eth” oznacza trzecią osobę liczby pojedynczej w czasie teraźniejszym.)
Dialog: Próba teatralna „Romea i Julii”
Nauczyciel: „Let’s work on Romeo’s line: 'But, soft! what light through yonder window breaks?'”
(Popracujmy nad kwestią Romea: „But, soft! what light through yonder window breaks?”)
Student: „Co właściwie znaczy 'soft’ w tym kontekście?”
(What does 'soft’ actually mean in this context?)
Nauczyciel: „In Shakespearean English, 'soft’ used this way means 'wait’ or 'hold on’. And 'yonder’ means 'that one over there’. So a modern translation would be: 'Wait! What light is breaking through that window over there?'”
(W angielszczyźnie szekspirowskiej, „soft” użyte w ten sposób oznacza „czekaj” lub „wstrzymaj się”. A „yonder” znaczy „tamten tam”. Więc współczesne tłumaczenie brzmiałoby: „Czekaj! Jakie światło przebija się przez tamto okno?”)
Zasady do zapamiętania
| Okres | Lata | Główne cechy | Przykładowe słowa/zwroty |
|---|---|---|---|
| Old English | 450-1100 | Fleksyjna gramatyka, brak wpływów romańskich | „Ic” (I), „þu” (you), „hwaet” (what) |
| Middle English | 1100-1500 | Uproszczona gramatyka, wpływy francuskie | „Ich/I” (I), „thou” (you), „what” (what) |
| Early Modern English | 1500-1700 | „Thou/thee/thy”, końcówki „-eth”/”-est”, „ye” | „Thou art” (you are), „he doth” (he does) |
| Modern English | 1700-dziś | Standaryzacja, zanik „thou”, uproszczenie | „You are”, „he does” |
Kluczowe zmiany między okresami:
- Zaimki osobowe:
- Stary: „ic” (ja), „þu” (ty)
- Średni: „ich/I” (ja), „thou” (ty)
- Wczesny nowy: „I” (ja), „thou/you” (ty/wy)
- Współczesny: „I” (ja), „you” (ty/wy)
- Końcówki czasowników:
- Stary: „-aþ” (3 os. l.mn.)
- Średni: „-en/-eth” (3 os. l.mn./l.poj.)
- Wczesny nowy: „-eth/-s” (3 os. l.poj.)
- Współczesny: „-s” (3 os. l.poj.)
Sprawdź się!
Ćwiczenie:
- Z jakiego okresu pochodzi fraza „Thou shalt not kill”?
- Co oznacza „ye” we wczesnej nowożytnej angielszczyźnie?
- Jak brzmiało słowo „knight” w języku średnioangielskim i jak było wymawiane?
- Jakie wydarzenie historyczne miało największy wpływ na przejście od starego do średniego angielskiego?
- Dopasuj formę do okresu: „He giveth” pochodzi z jakiego etapu rozwoju języka?
Odpowiedzi:
- Wczesny nowoangielski (Early Modern English) – fraza ta pochodzi z Biblii Króla Jakuba wydanej w 1611 roku.
- „Ye” było formą zaimka drugiej osoby liczby mnogiej, odpowiadającą współczesnemu „you” w funkcji podmiotu.
- W średnioangielskim słowo to brzmiało „knight” lub „kniht” i wymawiano wszystkie litery, włącznie z „k” i „gh” [knixt].
- Podbój normański w 1066 roku, który wprowadził do języka angielskiego liczne wpływy francuskie.
- „He giveth” pochodzi z wczesnego nowoangielskiego (Early Modern English), gdzie końcówka „-eth” była używana w trzeciej osobie liczby pojedynczej.
Jak to zapamiętać?
Możecie używać mnemoniki „OSW-W” (Stary-Średni-Wczesny nowy-Współczesny) i połączyć ją z wiekami: „Od 5 Stulecia do Williama i Współczesności”.
Dobrym sposobem na zapamiętanie cech każdego okresu jest powiązanie ich ze znanymi tekstami:
- Stary angielski → Beowulf
- Średni angielski → Chaucer
- Wczesny nowoangielski → Szekspir
- Współczesny angielski → Dickens do współczesności
Co zapamiętać?
- Język angielski przeszedł cztery główne etapy rozwoju: stary, średni, wczesny nowoangielski i współczesny.
- Najważniejsze zmiany dotyczyły gramatyki (utrata fleksji), słownictwa (zapożyczenia francuskie i łacińskie) oraz wymowy (Great Vowel Shift).
- Znajomość historycznych form pozwala na lepsze zrozumienie klasycznej literatury, od Beowulfa po Szekspira.
- Zaimek „thou” i końcówki typu „-eth” są charakterystyczne dla wczesnego nowoangielskiego, okresu najbardziej znanego z dzieł Szekspira.